Wiele osób zgłasza się do fizjoterapeuty z objawami takimi jak bóle głowy, zawroty głowy, uczucie niestabilności, drętwienia kończyn, zmęczenie mięśni szyi czy nawet omdlenia. Jednym z najczęściej pomijanych, a jednocześnie bardzo istotnych obszarów w takich przypadkach, jest górny odcinek kręgosłupa szyjnego – a dokładniej staw szczytowo-potyliczny (C0–C1) i szczytowo-obrotowy (C1–C2).
📖 Słowo pisane znajdziesz poniżej, ale jeśli chcesz obejrzeć film i posłuchać o górnym kręgosłupie szyjnym, zapraszam Cię do obejrzenia mojego filmu na YouTube.
📺 Kliknij w obrazek poniżej lub skopiuj link –>> https://youtu.be/HYyhB3uIhcA
Anatomia odcinka C1–C2 – klucz do zrozumienia problemu
Górny odcinek kręgosłupa szyjnego tworzą dwa pierwsze kręgi:
- C1 (atlas) – łączy się bezpośrednio z podstawą czaszki (kością potyliczną),
- C2 (axis) – zawiera charakterystyczny wyrostek, tzw. ząb obrotnika, który umożliwia rotację głowy.
Ten segment odpowiada za ponad 50% zakresu rotacji głowy, a jednocześnie jest odpowiedzialny za utrzymywanie czaszki w stabilnej pozycji. Jest to również miejsce, gdzie znajdują się struktury o krytycznym znaczeniu neurologicznym i naczyniowym – rdzeń kręgowy, tętnice kręgowe, nerwy czaszkowe i szyjne.
Urazy typu „whiplash” – najczęstszy winowajca
Co to jest uraz biczowy? Uraz typu whiplash (z ang. „biczowy”) to szybki, gwałtowny ruch głowy w przód i tył, najczęściej spotykany podczas wypadków samochodowych, upadków lub w sportach kontaktowych (np. sztuki walki). Choć sam mechanizm może wydawać się błahy, to jego skutki bywają poważne – szczególnie w obrębie odcinka C1–C2.
Trzy kluczowe komponenty funkcjonalne odcinka szyjnego
1. Struktury bierne – kości i więzadła
To one utrzymują czaszkę na kręgosłupie i chronią rdzeń kręgowy przed uciskiem. Dwa kluczowe więzadła to:
- Więzadło poprzeczne zęba obrotnika – zabezpiecza rdzeń przed uciskiem przez ząb C2.
- Więzadła skrzydłowate – ograniczają rotację głowy.
Uszkodzenie tych więzadeł może prowadzić do niestabilności, w której ząb obrotnika może przesuwać się w stronę rdzenia kręgowego, powodując objawy neurologiczne – od drętwień po paraliż czterokończynowy.
2. Struktury aktywne – mięśnie
Mięśnie szyi, szczególnie mięśnie podpotyliczne, odpowiadają za drobne ruchy oraz czucie głębokie (propriocepcję). Ich przeciążenie, urazy lub długotrwałe napięcie (np. przy pracy przy komputerze) mogą dawać objawy takie jak:
- ból głowy,
- zawroty głowy,
- uczucie zmęczenia mięśni szyi,
- zaburzenia równowagi.
3. Układ nerwowy – kontrola i czucie
Nerwy szyjne (C1–C4) tworzą splot szyjny i mogą być nadmiernie rozciągane lub uciskane w wyniku urazu. Do możliwych objawów należą:
drętwienie języka (np. przy podrażnieniu nerwu podjęzykowego).
drętwienie kończyn,
parestezje twarzy,
zaburzenia przełykania (np. z powodu drażnienia nerwu błędnego)
Badania
Badania dotyczące leczenia zespołu urazowego kręgosłupa szyjnego (whiplash-associated disorder – WAD), zwłaszcza typu II, przynoszą zróżnicowane i często niejednoznaczne wyniki. Zgodnie z dostępną literaturą, zarówno fizjoterapia, jak i terapia manualna okazały się skuteczniejsze niż kontynuacja leczenia wyłącznie u lekarza rodzinnego – jeśli chodzi o zmniejszenie nasilenia dolegliwości oraz poprawę subiektywnej oceny stanu zdrowia pacjenta. Co ciekawe, nie stwierdzono istotnych różnic w skuteczności pomiędzy fizjoterapią a terapią manualną. Istotna część efektów uzyskanych dzięki tym interwencjom mogła być związana z niespecyficznymi mechanizmami działania, takimi jak efekt placebo.
Mimo wykazywanej skuteczności niektórych form fizjoterapii w poprawie zakresu ruchu i zmniejszeniu bólu w krótkim okresie, ogólna jakość dowodów na temat leczenia WAD II jest oceniana jako niska lub bardzo niska. Brakuje solidnych, jednoznacznych wyników, co sprawia, że potrzebne są dalsze badania w tym zakresie. Jedno z istotnych ustaleń dotyczy porównania leczenia ambulatoryjnego z domowym programem mobilizacji — obie formy okazały się skuteczniejsze niż same leki przeciwbólowe i zalecenie odpoczynku. Co ważne, nie wykazano istotnej różnicy między skutecznością fizjoterapii prowadzonej w gabinecie a samodzielnymi ćwiczeniami w domu, co sugeruje, że porady mobilizacyjne mogą stanowić wartościową alternatywę – szczególnie tam, gdzie dostęp do usług rehabilitacyjnych jest ograniczony.
Terapia manualna, według niektórych badań, przynosiła szybszą poprawę objawów do 26. tygodnia w porównaniu do fizjoterapii i opieki lekarza rodzinnego, chociaż różnice te zanikały po roku. Co istotne z punktu widzenia systemu ochrony zdrowia, terapia manualna była również znacznie tańsza – jej koszt stanowił około jednej trzeciej wydatków ponoszonych na fizjoterapię czy leczenie przez lekarza rodzinnego. Tym samym była ona uznana za bardziej efektywną i kosztowo korzystniejszą metodę leczenia bólu szyi.
Niektóre badania porównawcze nie wykazały znaczących różnic pomiędzy fizjoterapią a opieką lekarską w zakresie podstawowych wyników klinicznych po 12 i 52 tygodniach. W krótkim okresie fizjoterapia wykazywała przewagę w poprawie zakresu ruchu w odcinku szyjnym, natomiast w długoterminowej perspektywie na korzyść opieki lekarskiej przemawiały lepsze wyniki w zakresie powrotu do funkcji, radzenia sobie z objawami i ogólnego funkcjonowania fizycznego. To dodatkowo podkreśla złożoność decyzji terapeutycznych i konieczność indywidualizacji postępowania w zależności od potrzeb pacjenta i dostępnych zasobów.
Urazy trudne do uchwycenia – wyzwanie diagnostyczne
Wielu pacjentów z dolegliwościami szyi i głowy nie ma jednoznacznych wyników w badaniach obrazowych. Dlaczego? Objawy często pojawiają się z opóźnieniem – nawet kilka dni, miesięcy lub lat po urazie. RTG w pozycji neutralnej często nie pokazuje niestabilności – ta może ujawniać się tylko w skrajnych ruchach. Badania dynamiczne (np. DMX) są trudne do wykonania w Polsce.
Objawy niestabilności szczytowo-potylicznej
Bóle głowy (często potyliczne),
zawroty głowy, uczucie „przestrzennego zagubienia”,
omdlenia,
drętwienia i parestezje,
zaburzenia widzenia i słuchu,
zmęczenie mięśni szyi, szczególnie przy pracy siedzącej,
bóle pojawiające się przy nagłych ruchach głowy (np. gwałtowny skręt samochodu),
uczucie ucisku w gardle lub problemy z przełykaniem.
Wpływ układu naczyniowego
Nie możemy zapominać o tętnicy kręgowej, która przechodzi właśnie przez otwory wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych, a na wysokości C1 zakręca pod kątem prostym. Urazy, nadmierne napięcia mięśniowe lub wady kostne (np. osteofity) mogą prowadzić do:
- niedokrwienia mózgu,
- zawrotów głowy,
- omdleń przy ruchach głowy,
- szumu w uszach.
Jak diagnozować i leczyć?
Diagnostyka:
- Szczegółowy wywiad i testy funkcjonalne,
- RTG w projekcji przez usta, czasem zgięcie/wyprost (jeśli możliwe),
- Badania neurologiczne (objawy ubytkowe, siła mięśniowa, czucie),
- W niektórych przypadkach rezonans magnetyczny.
Leczenie:
- Terapia manualna i osteopatyczna – delikatna praca na strukturach szyi i czaszki,
- Trening mięśni głębokich szyi – stabilizacja i koordynacja,
- Edukacja i ergonomia – praca przy komputerze, pozycja snu,
- Praca z układem nerwowym (np. nerw błędny, propriocepcja),
- W niektórych przypadkach – konsultacja neurochirurgiczna.
Podsumowanie – kiedy warto zgłosić się do specjalisty?
Jeśli:
- Masz nawracające bóle głowy lub zawroty po dawnym urazie,
- Odczuwasz drętwienie kończyn lub twarzy,
- Zdarzają Ci się omdlenia, a badania nie dają odpowiedzi,
- Twoje mięśnie szyi męczą się nadmiernie przy pracy biurowej,
– warto skonsultować się ze specjalistą (osteopatą lub fizjoterapeutą), który zna specyfikę problemów górnego odcinka szyjnego.
Źródło:
- The Effectiveness of Manual Therapy, Physiotherapy, and Treatment by the General Practitioner for Nonspecific Back and Neck Complaints: A Randomized Clinical Trial B. Koes, L. Bouter, H. Mameren, A. Essers, G. Verstegen, D. M. Hofhuizen, J. P. Houben, P. Knipschild Spine 1992
- Physiotherapy rehabilitation for whiplash associated disorder II: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials A. Rushton, C. Wright, N. Heneghan, Gillian Eveleigh, M. Calvert, N. Freemantle BMJ Open 2011
- The role of physiotherapy in the management of acute neck sprains following road-traffic accidents. L. McKinney, J. Dornan, M. Ryan Archives of emergency medicine 1989
- Manipulative Treatment vs. Conventional Physiotherapy Treatment in Whiplash Injury C. Fernández‐de‐las‐Peñas, J. Fernández-Carnero, L. D. Cerro, J. Miangolarra-Page 2004
Umów się na wizytę…
… jeśli masz problemy z górną szyją:)